ΑΤΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΟΜΑΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ – Κ.Γ. Γιουνγκ

(Ραδιοφωνική ομιλία από το Τρίτο Πρόγραμμα του Βρετανικού Ραδιοσταθμού. Δόθηκε στις 3 Νοεμβρίου του 1946)

Τα απερίγραπατα γεγονότα της τελευταίας δεκαετίας μας αναγκάζουν να υποπτευθούμε σαν πιθανή αιτία, μια παράξενη ψυχολογική διαταραχή. Αν, τώρα, ρωτήσετε τον ψυχολόγο τι σκέπτεται για αυτά, φυσικό είναι να περιμένετε ότι η απάντησή του θα εκφράζει την ιδιαίτερη σκοπιά του. Επίσης ότι σαν επιστήμονας,  ο ψυχολόγος δεν ισχυρίζεται παντογνωσία, γιατί θεωρεί τη γνώμη του απλώς σαν μια συμβολή στο τρομαχτικά πολύπλοκο έργο της ανακάλυψης μιας κατανοητής εξήγησης.

Όταν κανείς μιλάει από τη σκοπιά της ψυχολογίας, δεν είναι εύκολο να απευθυνθεί σ’ ένα ακροατήριο που ίσως να αποτελείται από ανθρώπους που δεν γνωρίζουν τίποτα γι’ αυτόν τον εξειδικευμένο και δύσκολο τομέα. Αλλά υπάρχει ένα απλό σημείο που δεν θα πρεπε να λησμονήσετε κι αυτό είναι το παρακάτω: η ψυχοπαθολογία των μαζών έχει τις ρίζες της στην ψυχολογία του ατόμου. Τα ψυχολογικά φαινόμενα αυτής της τάξης τα ερευνά κανείς μέσα στο άτομο. Και μόνον αν μπορέσει να ανακαλύψει ορισμένα φαινόμενα ή συμπτώματα κοινά σ’ έναν αριθμό ατόμων, θα μπορέσει να εξετάσει ανάλογα ομαδικά φαινόμενα. Όπως ίσως κιόλας να γνωρίζετε, εξετάζω τόσο την ψυχολογία του συνειδητού όσο και του ασυνείδητου κι αυτό συνεπάγεται την εξέταση των ονείρων. Γιατί τα όνειρα είναι τα φυσικά προϊόντα μιας ασυνείδητης δραστηριότητας. Εδώ και πολύ καιρό είναι γνωστό ότι υπάρχει μια βιολογική σχέση ανάμεσα στις ασυνείδητες διεργασίες και στη συνειδητή νοητική δραστηριότητα. Αυτή η σχέση μπορεί να χαρακτηριστεί σαν αντιστάθμισμα, που σημαίνει ότι κάθε ελάττωμα του συνειδητού –όπως η υπερβολή, ο μονοπλευρισμός, ή η έλλειψη μιας λειτουργίας- συμπληρώνεται κατάλληλα από μιαν ασυνείδητη δραστηριότητα.

Από το 1918 ακόμα, είχα παρατηρήσει κάτι περίεργες διαταραχές στο ασυνείδητο των Γερμανών πελατών μου που δεν μπορούσαν να αποδοθούν στην προσωπική τους ψυχολογία. Τέτοια μη προσωπικά φαινόμενα πάντα εκδηλώνονται στα όνειρα σαν μυθολογικά μοτίβα, που τα βρίσκουμε επίσης σε θρύλους και σε παραμύθια σε ολόκληρο τον κόσμο. Ονόμασα αυτά τα μυθολογικά μοτίβα, αρχέτυπα, δηλ. τυπικούς Modi (τρόπους) και, σύμφωνα μ’ αυτούς βιώνονται αυτά τα συλλογικά φαινόμενα. Ανακάλυψα μια διαταραχή του συλλογικού ασυνείδητου σε όλους τους Γερμανούς πελάτες μου. Βέβαια, αυτές οι ανωμαλίες μπορούν να εξηγηθούν αιτιοκρατικά, αλλά μια τέτοια εξήγηση θα είναι ανεπαρκής, γιατί είναι πιο εύκολο να κατανοήσει κανείς τα αρχέτυπα από το σκοπό τους παρά από την αιτιολογία τους. Τα αρχέτυπα που είχα παρατηρήσει φανέρωναν πρωτογονισμό, βιαιότητα και ωμότητα. Όταν είδα αρκετές τέτοιες περιπτώσεις, έστρεψα την προσοχή μου στην παράξενη νοητική κατάσταση που επικρατούσε τότε στη Γερμανία. Το μόνο που μπόρεσα να δω ήταν μια κάποια κατάθλιψη και μεγάλη ανησυχία, αλλά αυτά δεν αναίρεσαν τις υποψίες μου. Σε μια μελέτη που δημοσιεύτηκε τοτε, έκανα τον υπαινιγμό ότι το «ξανθό κτήνος» είχε αρχίσει να κινείται μέσα στον ανήσυχο λήθαργό του και ότι ένα ξέσπασμα δεν ήταν κάτι το αδύνατο. Αυτή η κατάσταση δεν αποτελούσε απλώς ένα Τευτονικό φαινόμενο, όπως έδειξαν τα επόμενα χρόνια. Η έφοδος των πρωτόγονων δυνάμεων ήταν πάνω-κάτω γενική. Η μόνη διαφορά βρισκόταν στο ότι η Γερμανική νοοτροπία αποδείχτηκε πιο δεχτική, επειδή έχει έντονη προδιάθεση στην ομαδική ψυχολογία. Πέρα απ’ αυτό, η ήττα και η κοινωνική καταστροφή είχαν αυξήσει το αγελαίο ένστικτο στη Γερμανία. Γι’ αυτό, καθημερινά αύξαινε η πιθανότητα ότι η Γερμανία θα ήταν το πρώτο θύμα ανάμεσα στα Δυτικά έθνη. Θύμα μιας ομαδικής κίνησης που την προκάλεσε ένα ξέσπασμα δυνάμεων -δυνάμεων του ασυνείδητου- που ήταν έτοιμες να καταλύσουν κάθε ηθικό φραγμό. Σύμφωνα με τον παραπάνω κανόνα, αυτές οι δυνάμεις είχαν την τάση να αντισταθμίσουν κάποια συνειδητή τάση. Αν στην περίπτωση ενός ατόμου, μια τέτοια αντισταθμική κίνηση του ασυνείδητου δεν αφομοιωθεί από το συνειδητό, οδηγεί σε νεύρωση ή ακόμα και σε ψύχωση. Το ίδιο ισχύει και για το ομαδικό. Θα πρέπει, όμως, η συνειδητή στάση να μην είναι σωστή για να προκληθεί μια τέτοια αντισταθμιστική κίνηση από το ασυνείδητο. Κάτι θα πρέπει να λείπει ή να είναι υπερβολικό, γιατί μόνο μια συνειδητότητα που σφάλλει μπορεί να προκαλέσει μια αντι-κίνηση από το ασυνείδητο. Όπως όμως γνωρίζετε, πολλά πράγματα ήταν στραβά και οι γνώμες διχάζονται πολύ επάνω σ’ αυτό το θέμα. Ποια είναι η σωστή, θα γίνει γνωστό μόνο ex effectu, δηλ. τότε μόνο θα μπορέσουμε να ανακαλύψουμε τα ελαττώματα της εποχής μας, αν μελετήσουμε το είδος της αντίδρασης που προκαλούν από το ασυνείδητο.

Όπως σας είπα ήδη, η παλίρροια που υψώθηκε στο ασυνείδητο μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, καθρεφτίστηκε στα ατομικά όνειρα σαν συλλογικά, δηλ. μυθολογικά σύμβολα, που φανέρωναν πρωτογονισμό, βιαιότητα και ωμότητα. Με λίγα λόγια, όλες οι σκοτεινές δυνάμεις. Όταν τέτοια σύμβολα εμφανιστούν σε πολλά άτομα και δεν κατανοηθούν, τα άτομα αυτά συνδέονται ανάμεσά τους με μαγνητική δύναμη θα λεγε κανείς, και έτσι σχηματίζεται ο όχλος. Και γρήγορα θα βρεθεί ο ηγέτης τους στο πρόσωπο του ατόμου με τη μικρότερη αντίσταση, με τη μικρότερη αίσθηση ευθύνης και, επειδή θα νιώθει αισθήματα κατωτερότητας, με τη μεγαλύτερη τάση για κυριαρχία. Έτσι, θα αφήσει αχαλίνωτο ό,τι είναι έτοιμο να ξεσπάσει και ο όχλος θα τον ακολουθήσει με την ακατανίκητη ορμή μιας χιονοστιβάδας.

Παρατήρησα τη Γερμανική επανάσταση, θα λεγε κανείς μέσα στο δοκιμαστικό σωλήνα της ατομικής περίπτωσης και γνώρισα πολύ καλά τον τεράστιο κίνδυνο που εγκυμονείται όταν τέτοια άτομα συγκεντρώνονται. Αλλά δεν ήξερα τότε αν υπήρχαν αρκετά τέτοια άτομα στη Γερμανία ώστε η γενική έκρηξη να είναι κάτι το αναπόφευκτο. Ήμουν όμως σε θέση να παρακολουθήσω αρκετές περιπτώσεις και να παρατηρήσω πώς εξελίσσονταν η ανάδυση των σκοτεινών δυνάμεων μέσα στον ατομικό δοκιμαστικό σωλήνα. Είδα πώς αυτές οι δυνάμεις κατάλυαν τον ηθικό και το διανοητικό αυτοέλεγχο του ατόμου και πλημμύριζαν το συνειδητό του κόσμο.

Συχνά αυτό κατάληγε σε τρομαχτικό πόνο και καταστροφή. Αλλά όταν το άτομο μπορούσε να κρατηθεί έστω και από μια κλωστή λογικής ή να διατηρήσει τους δεσμούς του με τις ανθρώπινες σχέσεις, το ασυνείδητο πρόβαλε μια νέα αντιστάθμιση που έπαιρνε τη μορφή του χάους στο συνειδητό νου. Τότε, άρχιζαν να εμφανίζονται νέα σύμβολα, συλλογικής φύσης. Αυτή τη φορά όμως, σύμβολα που αντανακλούσαν τάξη. Το κύριο γνώρισμα των συμβόλων αυτών, ήταν το μέτρο, η αναλογία και η συμμετρική διάταξη που εκφράζονταν με έναν ιδιόρρυθμο αριθμητικό και γεωμετρικό τρόπο. Αντιπροσώπευαν ένα είδος αξονικού συστήματος και είναι γνωστά σαν μαντάλες. Φοβούμαι ότι δεν μπορώ να εξηγήσω εδώ αυτά τα τεχνικά θέματα, αλλά πρέπει απλώς να τα αναφέρω επειδή αντιπροσωπεύουν μιαν αχτίδα φωτός και επειδή η ελπίδα είναι κάτι που το χρειάζεται πολύ αυτή η εποχή της διάλυσης και της χαώδους αναρχίας. Η παγκόσμια σύγχυση και αταξία στο συνειδητό βρίσκει το αντίστοιχό της σε μια παρόμοια κατάστση στο νου του ατόμου. Αλλά αυτή η έλλειψη προσανατολισμού στο συνειδητό, αντισταθμίζεται με το αρχέτυπο της τάξης στο ασυνείδητο. Εδώ πρέπει και πάλι να επιμείνω ότι αν αυτά τα σύμβολα της τάξης δεν αφομοιωθούν από το συνειδητό, οι δυνάμεις που εκφράζονται μέσα απ’ αυτά, θα συσσωρευτούν σε επικίνδυνο σημείο, ακριβώς όπως συσσωρεύτηκαν οι δυνάμεις της αναρχίας και της καταστροφής πριν εικοσιπέντε χρόνια. Όμως, η αφομοίωση των ασυνείδητων περιοχών αποτελεί υπόθεση ατομικής αντίληψης, κατανόησης και ηθικής αξιολόγησης. Είναι ένα πολύ δύσκολο έργο που απαιτεί μεγάλο βαθμό ηθικής ευθύνης. Σχετικά ελάχιστα άτομα μόνο είναι ικανά για μια τέτοια επίτευξη και αυτά δεν είναι οι πολιτικοί, αλλά οι ηθικοί ηγέτες της ανθρωπότητας. Η συντήρηση και η μεγαλύτερη ανάπτυξη του πολιτισμού στηρίζεται σ’ αυτά τα άτομα. Είναι φανερό ότι η συνειδητότητα των μαζών δεν έχει προοδεύσει από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Μονάχα ορισμένες στοχαστικές διάνοιες έχουν εμπλουτιστεί και ο ηθικός και διανοητικός τους ορίζοντας έχει διευρυνθεί με τη διαπίστωση της τεράστιας και συντριπτικής δύναμης του κακού και από το ότι η ανθρωπότητα είναι ικανή να γίνει απόλυτα υποχείριά του. Αλλά ο μέσος άνθρωπος βρίσκεται ακόμα εκεί που βρισκόταν στο τέλος του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου. Γι’ αυτό είναι πολύ φανερό ότι η τεράστια πλειοψηφία είναι ολωσδιόλου ανίκανη να αφομοιώσει τις δυνάμεις της τάξης. Αντίθετα, το πιθανότερο είναι ότι οι δυνάμεις της τάξης θα επιτεθούν από το συνειδητό και ότι θα το καταλάβουν ξαφνικά και βίαια ενάντια στη θέλησή μας. Μπορούμε να δούμε τα συμπτώματα παντού: Ολοκληρωτισμός και σκλαβιά στο Κράτος. Η αξία του ατόμου χάνει ραγδαία τη σημασία της και οι ευκαιρίες που έχει για να ακουστεί θα εξαφανιστούν με ταχύ ρυθμό. Αυτή η κίνηση του εκτροχιασμού θα κρατήσει πολύ και θα είναι οδυνηρή, αλλά πολύ φοβούμαι ότι είναι αναπόφευκτη. Ωστόσο, σε τελευταία ανάλυση, θα είναι ο μόνος τρόπος που θα μπορέσει να βοηθήσει την αξιοθρήνητη ασυνειδητότητα του ανθρώπου, την παιδικότητά του και την ατομική του αδυναμία να αντικατασταθεί από τον μελλοντικό άνθρωπο, που γνωρίζει ότι αυτός ο ίδιος φτιάχνει τη μοίρα του και ότι το Κράτος είναι όργανό του και όχι ο αφέντης του. Αλλά τότε μόνο μπορεί ο άνθρωπος να φτάσει σ’ αυτό το επίπεδο, όταν συνειδητοποιήσει ότι με την ασυνειδητότητά του έχασε τα βασικά Droits de l’ home. Η Γερμανία μας έδωσε ένα πολύ διαφωτιστικό παράδειγμα αυτής της ψυχολογικής εξέλιξης. Σ’ αυτή την περίπτωση, ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος αποδέσμευσε τις κρυμμένες δυνάμεις του κακού, όπως ο ίδιος ο πόλεμος προήλθε από τη συγκέντρωση τυφλών μαζών και από τις ασυνείδητες επιθυμίες τους. Ο λεγόμενος Frieden Kaiser ήταν ένα από τα πρώτα τους θύματα και παρόμοια με τον Χίτλερ, έγινε το φερέφωνο αυτών των αθέμιτων, χαωδών επιθυμιών. Έτσι οδηγήθηκε στον πόλεμο και την αναπόφευκτη καταστροφή. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν μια επανάληψη της ίδιας ψυχικής κίνησης, αλλά σε μιαν άπειρα μεγαλύτερη κλίμακα.

Όπως είπα πρωτύτερα, το ξέσπασμα των ενστίκτων της μάζας αντιστοιχεί σε μιαν αντισταθμιστική κίνηση του ασυνείδητου. Αν μπόρεσε να πραγματοποιηθεί μια τέτοια κίνηση, αυτό οφείλεται στο ότι η συνειδητή κατάσταση των ανθρώπων είχε αποξενωθεί από τους φυσικούς νόμους της ανθρώπινης ύπαρξης. Με τη βιομηχανοποίηση, μεγάλες μάζες του πληθυσμού ξεριζώθηκαν και συγκεντρώθηκαν στα μεγάλα αστικά κέντρα. Και αυτή η νέα μορφή ύπαρξης με την ομαδική της ψυχολογία και την ομαδική της εξάρτηση από τις διακυμάνσεις της αγοράς και των ημερομισθίων, δημιούργησε ένα άτομο ασταθές, ανασφαλές και δεκτικό στην υποβολή. Αυτό το άτομο ήξερε ότι η ζωή του κρεμόταν από τα Συμβούλια των Διευθυντών και από τους μεγιστάνες της βιομηχανίας και υπόθετε, σωστά ή όχι, ότι το κύριο κίνητρό τους ήταν το οικονομικό συμφέρον. Ήξερε ότι όσο ευσυνείδητα κι αν εργαζόταν, ήταν δυνατό, την κάθε στιγμή να πέσει θύμα εμπορικών αλλαγών που ήταν πέρα από τον έλεγχό του. Και δεν είχε κανένα άλλο στήριγμα. Σαν να μην έφτανε αυτό, το σύστημα της ηθικής και πολιτικής εκπαίδευσης που επικρατούσε στη Γερμανία είχε κιόλας καταβάλει κάθε προσπάθεια για να διαποτίσει τους πάντες με το πνεύμα της παθητικής υπακοής και με την πεποίθηση ότι κάθε τι το επιθυμητό θα πρεπε να προέλθει από ψηλά. Από εκείνους δηλαδή, που σαν από θεία βούληση, βρίσκονταν πάνω από το νομοταγή πολίτη. Και το ατομικό αίσθημα της ευθύνης είχε παραμεριστεί από μια περίεργη αίσθηση καθήκοντος. Γι’ αυτό, δεν είναι ν’ απορεί κανείς που έπεσε θύμα της ομαδικής ψυχολογίας, παρ’ όλο που δεν είναι καθόλου το μόνο έθνος που απειλείται από αυτό το επικίνδυνο μικρόβιο. Η επίδραση της ομαδικής ψυχολογίας έχει εξαπλωθεί ευρύτατα.

Το ξέσπασμα των μέχρι τότε άγνωστων επιθυμιών για κυριαρχία, αντιστάθμιζε το αίσθημα της αδυναμίας του ατόμου, για την ακρίβεια, την ανυπαρξία του. Ήταν η επανάσταση των ανίσχυρων και η απληστία των «ά-πορων». Με τέτοιους τρόπους, το ασυνείδητο αναγκάζει τον άνθρωπο να συνειδητοποιήσει τον εαυτό του. Δυστυχώς, δεν υπήρχαν στο συνειδητό νου του ατόμου κατηγορίες αξιών που να τον βοηθούσαν να κατανοήσει και να αφομοιώσει την αντίδραση, όταν αυτή έφτανε στο συνειδητό. Οι διανοητικές αυθεντίες δεν δίδασκαν παρά τον υλισμό. Οι θρησκευτικές οργανώσεις ήταν φανερό πως ήταν ανίκανες να τα βγάλουν πέρα με τη νέα κατάσταση, διαφορετικά θα βλέπαμε το αποτέλεσμα. Οι εκκλησίες δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα περισσότερο από το να διαμαρτύρονται, αλλά αυτό δεν βοήθησε σε τίποτα. Έτσι, η χιονοστιβάδα συνέχισε να κατρακυλάει στη Γερμανία και δημιούργησε τον ηγέτη της, που οι Γερμανοί τον διάλεξαν σαν όργανο για να συμπληρώσει την καταστροφή του έθνους. Ποια ήταν όμως η αρχική του πρόθεση; Ονειρευόταν μια «νέα τάξη». Θα κάναμε μεγάλο σφάλμα αν υποθέταμε ότι δεν είχε πραγματικά την πρόθεση να δημιουργήσει κάποιο είδος διεθνούς τάξης. Αντίθετα, τα μύχια του είναι του δονούνταν από τους παράγοντες της τάξης. Και οι παράγοντες αυτοί άρχισαν να κινητοποιούνται από τη στιγμή που η επιθυμία και η απληστία έκαναν πλήρη κατοχή στο συνειδητό του νου. Ο Χίτλερ ήταν ο εκπρόσωπος μιας «νέας τάξης» και γι’ αυτό τον αγάπησαν όλοι οι Γερμανοί. Η πρόθεση των Γερμανών ήταν η τάξη, αλλά έκαναν το μοιραίο σφάλμα να εκλέξουν για ηγέτη τους το πιο ακραίο θύμα της αναρχίας και της αχαλίνωτης πλεονεξίας. Δεν κατάλαβαν ότι ούτε ένας τους δεν είχε αλλάξει την ατομική του στάση: ακριβώς όπως ήταν άπληστοι για κυριαρχία, έτσι ήταν άπληστοι και για τάξη. Δεν έπαψαν όμως να είναι άπληστοι. Όπως και ο υπόλοιπος κόσμος, δεν κατάλαβαν ποια ήταν η σημασία του Χίτλερ, δηλ. ότι αποτελούσε ένα σύμβολο για κάθε άτομο. Ήταν η πιο μεγάλη προσωποποίηση όλων των κατωτεροτήτων του ανθρώπου. Ήταν ένα άτομο ιδιαίτερα ανίκανο, απροσάρμοστο, ανεύθυνο και ψυχοπαθές, γεμάτο από κενές παιδικές φαντασιώσεις, αλλά προικισμένο με την οξύτατη διαίσθηση ενός αρουραίου ή ενός αλήτη. Αντιπροσώπευε, σε καταπληκτικό βαθμό τη «σκιά», δηλ. το κατώτερο μέρος της προσωπικότητας του καθενός και αυτός είναι άλλος ένας λόγος που οι Γερμανοί τον αγάπησαν.

Τι θα μπορούσαν όμως να είχαν κάνει; Ο κάθε Γερμανός θα πρεπε να είχε δει στο Χίτλερ, τη δική του προσωπική «σκιά», το δικό του χειρότερο κίνδυνο. Ο κάθε άνθρωπος έχει χρέος να συνειδητοποιήσει και να μάθει να χειρίζεται αυτή τη «σκιά». Αλλά πώς να έχει κανείς την απαίτηση από τους Γερμανούς να καταλάβουν αυτό τους το χρέος όταν κανένας άλλος σ’ ολόκληρο τον κόσμο δεν κατανοεί μια τόσο απλή αλήθεια; Ο κόσμος δεν μπορεί να εδραιώσει μια κατάσταση τάξης, παρά μόνο αν η «σκιά» βρει γενική αναγνώριση. Στο μεταξύ όμως, περνάμε την ώρα μας αναζητώντας όλων των ειδών τις εξωτερικές και δευτερεύουσες αιτίες, παρ’ όλο που γνωρίζουμε πολύ καλά ότι οι συνθήκες έχουν άμεση εξάρτηση από τον τρόπο που τις παίρνει κανείς. Αν πχ ο Γαλλόφωνος Ελβετός έβαζε στο νου του ότι όλοι οι Γερμανοελβετοί ήταν δαίμονες, θα είχαμε αμέσως το χειρότερο εμφύλιο πόλεμο. Επίσης θα ανακαλύπταμε ένα σωρό πειστικούς λόγους που θα έκαναν αναπόφευκτο έναν τέτοιο πόλεμο. Αλλά δεν το κάναμε, γιατί μάθαμε το μάθημά μας εδώ και τετρακόσια χρόνια. Καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι είναι καλλίτερα να αποφεύγουμε τους εξωτερικούς πολέμους, για αυτό γυρίσαμε στο σπίτι μας και κάνουμε τον πόλεμο μέσα σ’ αυτό. Στην Ελβετία, δημιουργήσαμε τη λεγόμενη «τέλεια δημοκρατία» και εκεί μέσα εξαντλούμε τα πολεμικά μας ένστικτα με τη μορφή εσωτερικών έριδων που τις ονομάζουμε «πολιτική ζωή». Πολεμούμε ο ένας τον άλλο μέσα στα πλαίσια του νόμου και του συντάγματος και πιστεύουμε ότι η δημοκρατία είναι μια χρόνια κατάσταση ήπιου εμφύλιου πολέμου. Είμαστε πολύ μακριά από την κατάσταση της ειρήνης αναμεταξύ μας. Αντίθετα, μισούμε και πολεμούμε ο ένας τον άλλο, γιατί καταφέραμε να εσωστρέψουμε τον πόλεμο. Οι ειρηνικοί εξωτερικοί μας τρόποι απλώς προστατεύουν την εσωτερική μας διαμάχη από τους ξένους παρείσακτους που ίσως μας ενοχλήσουν. Ως αυτό το σημείο, τα καταφέραμε καλά, αλλά είμαστε ακόμα πολύ μακριά από το τελικό τέρμα. Ακόμα έχουμε εχθρούς στη σάρκα και δεν καταφέραμε ακόμα να εσωστρέψουμε τις πολιτικές διαμάχες μας στους προσωπικούς μας εαυτούς. Εξακολουθούμε να έχουμε την ανθυγιεινή πεποίθηση ότι θα πρεπε να είμαστε γαλήνιοι μέσα μας. Όμως, αν ο καθένας μας αναγνώριζε τη δική του «σκιά» και άρχιζε το μόνο αγώνα που πραγματικά άξιζε, δηλαδή την πάλη ενάντια στην πανίσχυρη τάση για κυριαρχία που χαρακτηρίζει τη «σκιά» θα σταματούσε ακόμα και ο εθνικός μας ήπιος πόλεμος. Αν εμείς στην Ελβετία, έχουμε μιαν ανεκτή κοινωνική τάξη, αυτό οφείλεται στο ότι πολεμάμε αναμεταξύ μας. Η τάξη μας θα ήταν τέλεια αν οι άνθρωποι μετέφεραν στον εαυτό τους την δίψα για πόλεμο. Δυστυχώς, ακόμα και η θρησκευτική μας εκπαίδευση μας εμποδίζει να κάνουμε κάτι τέτοιο με τις ψεύτικες υποσχέσεις της για μιαν άμεση εσωτερική γαλήνη. Η γαλήνη μπορεί να ρθει στο τέλος, αλλά μόνον όταν η νίκη και η ήττα έχουν χάσει πια το νόημά τους. Τι εννοούσε ο Κύριός μας όταν έλεγε ότι ήρθε όχι για να φέρει ειρήνη, αλλά σπαθί;

Μια δημοκρατία, δηλαδή μια εσωτερική διαμάχη, είτε σε συλλογική είτε σε ατομική μορφή, είναι πραγματική μόνον ανάλογα με το βαθμό που αφομοιώνουμε τους παράγοντες που συνιστούν την ειρήνη. Γιατί τότε είναι απόλυτη ανάγκη να ζούμε μέσα σε τάξη. Απλούστατα, δεν μπορεί μια δημοκρατία να ανταπεξέρθει σε εξωτερική επέμβαση και επιπλοκές. Πώς είναι δυνατό να γίνει ένας σωστός εμφύλιος πόλεμος, όταν δέχεται κανείς εξωτερική επίθεση; Αντίθετα όταν έχεις σοβαρές διαφορές με τον εαυτό σου, δέχεσαι με ευμένεια τους συνανθρώπους σου σαν πιθανούς συμμάχους του σκοπού σου και για αυτό έχεις την τάση να είσαι φιλικός και φιλόξενος. Αλλά διακριτικά αποφεύγεις τους ανθρώπους που θέλουν να σε ανακουφίσουν από τα βάσανά σου. Εμείς οι ψυχολόγοι μάθαμε, από μακρόχρονη και οδυνηρή πείρα, ότι στερεί κανείς τον άνθρωπο από ό,τι καλλίτερο έχει όταν τον βοηθάει να απαλλαγεί από τα προβλήματά του. Το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να τον βοηθήσει να αποκτήσει αρκετή συνείδησή των προβλημάτων του και να αρχίσει μια συνειδητή σύγκρουση με τον εαυτό του. Μ’ αυτό τον τρόπο το πρόβλημα μεταβάλλεται σε εστία ζωής. Ό,τι εξαφανίζεται από τον ψυχολογικό κατάλογο, έχει την τάση να παρουσιάζεται μεταμφιεσμένο σε έναν εχθρικό γείτονα, οπότε αναπόφευκτα θα ξεσηκώσει την οργή σας και θα σας κάνει επιθετικό. Σίγουρα, είναι καλλίτερα να γνωρίζεται ότι ο χειρότερος εχθρός σας είναι μέσα σας. Τα φιλοπόλεμα ένστικτα του ανθρώπου δεν ξεριζώνονται –και για αυτό μια κατάσταση απόλυτης ειρήνης δεν είναι εφικτή. Πέρα απ’ αυτό, η ειρήνη είναι περίεργη γιατί τρέφει τον πόλεμο. Η αληθινή δημοκρατία είναι μια πολύ ψυχολογική οργάνωση, που στηρίζεται στην ανθρώπινη φύση έτσι όπως είναι, και γι’ αυτό επιτρέπει τις προστριβές μέσα στα δικά της εθνικά πλαίσια.

Αν τώρα συγκρίνετε την πραγματική Γερμανική νοοτροπία με αυτά που είπα παραπάνω, θα εκτιμήσετε το τεράστιο έργο που αντιμετωπίζει ο κόσμος. Δεν μπορόυμε να περιμένουμε από τις εξαθλιωμένες Γερμανικές μάζες να αντιληφθούν τη σημασία αυτής της ψυχολογικής αλήθειας, όσο απλή κι αν είναι. Αλλά οι μεγάλες Δυτικές δημοκρατίες έχουν μια καλλίτερη ευκαιρία, αν φυσικά αποφεύγουν τους εξωτερικούς πολέμους, που τους βάζουν την ιδέα των εξωτερικών εχθρών και της σκοπιμότητας της εσωτερικής ηρεμίας. Η έντονη τάση που διακρίνει τις δημοκρατίες για εσωτερική διαμάχη είναι το μέσο που μπορεί να τις οδηγήσει στο μονοπάτι της μεγάλης ελπίδας. Αλλά φοβούμαι ότι αυτή η ελπίδα θα καθυστερήσει από δυνάμεις που ακόμα πιστεύουν στην αντίστροφη πορεία, δηλαδή στην καταστροφή του ατόμου και στην ενίσχυση του Κράτους. Ο ψυχολόγος πιστεύει ακλόνητα ότι το άτομο είναι ο μόνος φορέας της ζωής και του νου. Η ποιότητα της κοινωνίας ή του Κράτους έχει άμεση εξάρτηση από τη νοητική κατάσταση του ατόμου, αφού αποτελείται από άτομα και από οργανώσεις ατόμων. Όσο κι αν αυτό είναι φανερό δεν έχει ακόμα διαποτίσει τη συλλογική γνώμη αρκετά ώστε να πάψουν οι άνθρωποι να χρησιμοποιούν τον όρο «Κράτος» σαν να είναι ένα υπέρ-άτομο προικισμένο με ανεξάντλητες δυνάμεις και ανώτερη νοημοσύνη. Σήμερα, έχει κανείς την απαίτηση από το Κράτος να πετύχει με ευκολία αυτό που κανείς δεν θα περίμενε από το άτομο. Η επικίνδυνη ροπή που οδηγεί στην ομαδική ψυχολογία, αρχίζει όταν μάζες ανθρώπων και ισχυρές οργανώσεις, που μέσα τους το άτομο εξαφανίζεται ολοκληρωτικά, αρχίζουν να κάνουν τέτοιες σκέψεις. Όμως, το κάθε τι που υπερβαίνει ένα ορισμένο σημείο κινητοποιεί στο ανθρώπινο ασυνείδητο, αντίστοιχες απάνθρωπες δυνάμεις. Το προσκήνιο τότε κατακλύζεται από δαίμονες του ολοκληρωτισμού, στη θέση της διαπίστωσης ότι το μόνο που μπορεί πραγματικά να γίνει είναι ένα μικρό βήμα προόδου στην ηθική φύση του ατόμου. Η καταστρεπτική δύναμη των όπλων μας έχει αυξηθεί τρομαχτικά και επιβάλλει στην ανθρωπότητα το παρακάτω ψυχολογικό ερώτημα: Ποια είναι η νοητική και ηθική κατάσταση των ανθρώπων που αποφασίζουν να χρησιμοποιήσουν τα όπλα; Και είναι ικανή να αντιμετωπίσει το τεράστιο πρόβλημα των πιθανών συνεπειών;

ΤΟ ΑΡΧΕΤΥΠΟ ΤΟΥ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΣΜΟΥ

Advertisements

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.